Việc quản lý đất đai luôn là vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự cân bằng giữa việc duy trì kỷ cương pháp luật và giải quyết các tồn tại thực tiễn đã diễn ra qua nhiều thời kỳ. Các quy định hiện hành về xử phạt vi phạm thủ tục sử dụng đất có tính răn đe cao, nhưng cũng đặt ra câu hỏi lớn về tính nhân văn khi áp dụng một cách máy móc.

Hướng tiếp cận mới trong Luật Đất đai

Dự thảo Luật Đất đai năm 2026 đã đưa ra những quy định cụ thể hơn. Cụ thể, tại khoản 5 Điều 64 dự thảo luật này có đề cập đến việc Nhà nước xem xét cấp giấy chứng nhận cho các trường hợp đang sử dụng đất có vi phạm về thủ tục trước ngày 1-8-2024. Các điều kiện đi kèm bao gồm: đất đã được sử dụng ổn định, không tranh chấp, phù hợp với quy hoạch, và không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, môi trường hay an toàn công trình.

Điều này cho thấy một hướng xử lý mang tính thực tế hơn. Thay vì chỉ tập trung vào việc xử phạt vi phạm thủ tục trong quá khứ, cơ chế mới xem xét cả tình trạng sử dụng đất thực tế của người dân.

Giữa “Khôi phục hiện trạng” và Tính ổn định lịch sử

Theo các quy định trước đây như Luật Đất đai 2024 và Nghị định 123/2024/NĐ-CP, việc tự ý chuyển mục đích sử dụng đất hoặc xây dựng công trình trái phép có thể bị xử phạt và buộc khôi phục tình trạng ban đầu của khu đất. Về nguyên tắc, đây là biện pháp cần thiết để duy trì kỷ cương quy hoạch.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là liệu việc áp dụng biện pháp “khôi phục hiện trạng ban đầu” có nên được thực hiện một cách máy móc với mọi trường hợp hay không? Thực tế cho thấy nhiều thửa đất đã được người dân sử dụng ổn định qua nhiều năm. Nếu chỉ vì vi phạm thủ tục trong quá khứ mà buộc tháo dỡ toàn bộ công trình, hậu quả kinh tế – xã hội có thể lớn hơn lợi ích đạt được.

Mục tiêu quản lý đất đai cần hướng tới việc đưa đất vào sử dụng đúng quy hoạch và hiệu quả, chứ không phải bằng mọi giá xóa bỏ một hiện trạng đã tồn tại ổn định nếu nó không xung đột với quy hoạch chung. Việc nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề liên quan đến Đất đai và bất động sản cho thấy sự cần thiết của một cách tiếp cận linh hoạt.

Cơ chế xử lý vi phạm có tính chuyển đổi

Luật Đất đai 2024 không hoàn toàn đặt người dân vào thế phải trả lại hiện trạng khi có sai sót về thủ tục. Điều 139 đã quy định cơ chế xem xét cấp giấy chứng nhận cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất vi phạm pháp luật trước ngày 1-7-2014. Điểm đáng chú ý là trong một số trường hợp, sau khi xử lý vi phạm, người sử dụng đất vẫn được tiếp tục sử dụng và thực hiện đăng ký đất đai.

Điều này minh chứng cho sự chuyển dịch tư duy pháp luật: từ chỉ tập trung vào “phạt và khôi phục” sang việc khắc phục vi phạm và sau đó hợp thức hóa tình trạng pháp lý phù hợp với quy hoạch. Định hướng sửa đổi Luật Đất đai cũng đang xem xét công nhận, cấp giấy chứng nhận đối với các trường hợp vi phạm thủ tục trước đây nếu đất đã sử dụng ổn định, không tranh chấp và phù hợp quy hoạch.

Nguyên tắc xử lý: Nghiêm với mới, Khoan dung với cũ

Một chính sách đất đai tốt cần phân loại rõ ràng. Các hành vi cố tình chiếm đất hoặc phá vỡ quy hoạch phải bị ngăn chặn nghiêm minh. Tuy nhiên, đối với những tồn tại lịch sử, người dân sử dụng đất ngay tình và phù hợp quy hoạch, cần có cơ chế xử lý vừa có tính kỷ cương, vừa có sự linh hoạt thực tiễn.

Việc áp dụng tiêu chí minh bạch, thống nhất là rất quan trọng để tránh việc các địa phương tùy nghi trong cách xử lý cùng một loại vi phạm. Giải pháp tối ưu được đề xuất là không buộc tháo dỡ công trình nếu nó phù hợp quy hoạch và người dân sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ tài chính đầy đủ. Điều này giúp vừa giữ vững kỷ cương, vừa giảm thiểu lãng phí nguồn lực xã hội.

Minh bạch hóa tranh chấp đất đai

Về mặt tố tụng, dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đang mở ra khả năng người dân có quyền lựa chọn khởi kiện tại tòa án mà không nhất thiết phải qua bước hòa giải tại UBND cấp xã. Việc làm rõ điều kiện tiền tố tụng này sẽ giúp người dân chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình.

Nguồn (Tuổi Trẻ)

Nguồn thông tin: Tuổi Trẻ. Bài viết được biên tập lại từ nguồn công khai.