Nghề mặt nạ hát bội - Đam mê và mưu sinh giữa lòng Sài Gòn

Trên những con đường quen thuộc của TP.HCM, hình ảnh chiếc xe đạp cũ chở đầy những chiếc mặt nạ đủ màu sắc và biểu cảm đã trở nên thân thương với nhiều người qua đường. Người gắn liền với nghề chế tác nghệ thuật này là chú Bảy mặt nạ, một nghệ nhân tâm huyết với nghề hát bội.

Khởi nguồn từ tình yêu nghệ thuật

Niềm đam mê của ông bắt nguồn từ những lần được xem các gánh hát bội khi còn rất nhỏ. Những màn hóa trang trên sân khấu đã để lại ấn tượng sâu sắc, thôi thúc ông tự tay tái hiện lại những gương mặt ấy bằng than củi tại nhà.

Sau thời gian phục vụ quân ngũ tại Campuchia và tìm việc ở TP.HCM, năm 1994, ông nhận thấy đây là một nghề chưa có người làm. Dù không được đào tạo bài bản, ông đã tự học hỏi qua sách vở và tài liệu về nghệ thuật hát bội để bắt đầu hành trình chế tác mặt nạ.

Đối với ông, việc vẽ mặt nạ không chỉ là kỹ thuật mà còn đòi hỏi sự nghiên cứu sâu sắc. Trước khi chạm cọ vào bất kỳ nhân vật nào, ông đều phải tìm hiểu kỹ lưỡng về tính cách, thân thế và đặc điểm hóa trang của họ. Ông nhấn mạnh: “Bởi có hiểu mới vẽ đúng, thể hiện được tính cách, thần thái của nhân vật đó.”

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 2

Hành trình hoàn thiện chất liệu và kỹ thuật

Ban đầu, ông thử nghiệm với mặt nạ làm từ thạch cao nhưng nhận thấy vật liệu này không bền. Sau đó chuyển sang gỗ, tuy nhiên loại vật liệu này lại dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Cuối cùng, ông nghiên cứu và chọn đá poly làm chất liệu chính.

Quy trình chế tác đòi hỏi sự tỉ mỉ cao độ. Ông sử dụng sơn để vẽ từng nét lên bề mặt phôi đá. Mỗi chiếc mặt nạ thường mất khoảng 6 giờ đồng hồ để hoàn thiện. Qua thời gian tự mày mò, ông đã đạt đến khả năng tái hiện các nhân vật tiêu biểu trong nhiều vở tuồng xưa mà không cần tham khảo tài liệu.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 3

Giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa

Ông chia sẻ rằng việc vẽ mặt nạ hát bội đòi hỏi sự kết hợp giữa tính chính xác về hình thức và khả năng truyền tải thần thái nhân vật. Điều này chỉ có thể đạt được khi người thực hiện thực sự yêu nghề và đặt hết tâm huyết vào tác phẩm.

Sự công nhận của khách hàng là động lực lớn nhất. Ông kể lại kỷ niệm xúc động khi một cậu thanh niên mua mặt nạ và cảm thấy nó như đang “nhìn, trò chuyện” với mình. Những trải nghiệm này giúp ông thêm niềm vui và động lực để tiếp tục nghề.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 4

Thu nhập bấp bênh nhưng chứa đựng đam mê

Ban đầu, mặt nạ của ông có giá từ 10.000 – 20.000 đồng/chiếc. Hiện nay, mức giá đã tăng lên khoảng 250.000 – 550.000 đồng/chiếc. Theo ông, khách hàng mua sản phẩm chủ yếu để trang trí nhà cửa hoặc vì sự yêu thích nghệ thuật độc đáo của loại hình này.

Tuy nhiên, suốt hơn ba thập kỷ qua, công việc vẫn mang lại thu nhập không ổn định. Có những ngày ông đi bán rong mà không bán được chiếc mặt nạ nào. Chính vì lý do này, ông vẫn chọn phương tiện đạp xe thay vì xe máy để tránh thua lỗ chi phí xăng dầu.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 5

Sự gắn bó với nghề truyền thống

Dù thu nhập khiêm tốn và bấp bênh, đối với ông, đây là niềm đam mê không thể từ bỏ. Ông cho biết vợ chồng đã theo nghề này nhiều thập kỷ và nhờ nó mà gia đình có thể lo được việc học hành cho các con.

Ông khẳng định: “Vì là đam mê nên dù công việc không mang lại nguồn thu nhập cao, ổn định, tôi vẫn sẽ không từ bỏ. Tôi sẽ vẽ mặt nạ hát bội cho đến khi không thể làm được nữa.”

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 6

Những câu chuyện về các nghề thủ công truyền thống đang đối diện với thách thức mưu sinh và sự mai một văn hóa, như trường hợp của nghệ nhân này. Điều này gợi nhớ đến những vấn đề chung hơn trong việc bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc, ví dụ điển hình là án lệ về quyền nuôi con trong trường hợp người mẹ bỏ đi, cho thấy sự đa dạng của những vấn đề cần được quan tâm bảo tồn.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 7

Sự kiên trì theo đuổi nghề thủ công không chỉ là câu chuyện mưu sinh mà còn là cách giữ lửa văn hóa. Những giá trị nghệ thuật như mặt nạ hát bội đang chờ đợi sự trân trọng và tiếp nối từ thế hệ sau.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 8

Những người thợ thủ công này chính là những người gìn giữ ký ức văn hóa bằng đôi tay và tâm huyết của mình. Sự ủng hộ của cộng đồng là nguồn động lực vô giá giúp họ vững bước trên con đường nghệ thuật đầy gian khó.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 9

Sự kết nối giữa quá khứ hào hùng qua các vở tuồng và hiện tại mưu sinh bằng nghề thủ công tạo nên một bức tranh văn hóa vừa sâu lắng, vừa ấm áp tình người.

Người đàn ông hơn 30 năm đạp xe bán mặt nạ hát bội tự vẽ ở TPHCM — ảnh 10

Hành trình của chú Bảy mặt nạ là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của nghệ thuật truyền thống khi được nuôi dưỡng bằng cả đam mê và sự cần cù lao động.